NaOH dozajı neden pH ölçümüyle değil, kg/saat olarak planlanır?
PET yıkama hattında kostik (sodyum hidroksit, NaOH) dozajı, ölçülen su debisi ile hedef dozajın çarpımıyla kg/saat olarak hesaplanır; 1 m³/saat su için 1,5 kg/m³ hedefte 1,5 kg/saat NaOH gerekir. Hedef pH 12-13, sıcaklık 60-85 °C'dir. Dozaj aşımı PET hidrolizine ve yüzey kazırmasına yol açar; atık su nötrleştirme ve COD kontrolüyle yönetilir.
NaOH dozajı neden pH ölçümüyle değil, kg/saat olarak planlanır?
Yıkama hattı kimyası, hedeflenen madde miktarı üzerinden kurulur; pH bunun sonucudur, girdisi değil. pH ölçümü sudaki çok az miktarda serbest hidrojen iyonunu gösterir ve kimyasal tüketimini doğrudan temsil etmez. Aynı pH değeri, farklı tampon gücündeki sularda farklı miktarda NaOH tüketimine karşılık gelebilir. Bu yüzden projelendirmede hedef, suda kaç kg/m³ kostik çözünmüş olacağıdır; pH aralığı sadece bir alarm bandı olarak tanımlanır.
Dozaj devresi üç parçadan oluşur: akış ölçer (flow meter), debiye bağlı dozajlama pompası (proportional dosing pump) ve yüksek-alçak pH alarmı. Akış ölçülmezse dozaj da ölçülmez; pompa yalnızca "açık" ve "kapalı" konumda çalışır. Frekans invertörü (VFD) ile pompa hızı akış sinyaline bağlanırsa, debi değiştiğinde dozaj oranı kendiliğinden korunur.
Sahada hangi debi ölçülür?
Dozajlamanın yapıldığı tanka giren taze su (makeup water) debisi ölçülür; hattın genelindeki toplam su tüketimi değil. Sıcak kostik yıkaması, soğuk ön yıkama ve ayırma tanku suyu ayrı tanklara besleniyorsa, yalnızca kostik banyosuna giden akış dikkate alınır. Sahada en sık rastlanan hata budur: hat debisi 20 m³/saat görünüyor diye 20 m³/saat üzerinden dozaj yapılır, oysa kostik banyosu 6 m³/saat ile beslenmektedir.
Formül tek satırdır:
NaOH miktarı (kg/saat) = su debisi (m³/saat) × hedef dozaj (kg/m³)
Dozaj birimleri arasındaki bağ sabittir: 1 kg/m³ = 1.000 ppm. Örnek senaryo olarak, 12 m³/saat kostik suyuyla 1,5 kg/m³ hedef dozajda çalışan bir hatta saatlik NaOH ihtiyacı 18 kg/saattir. Bu değer %20'lik sodyum hidroksit çözeltisiyle beslenirse, çözelti debisi yaklaşık 74 L/saat olur (yoğunluk için 1,22 kg/L kabulüyle).
Dozaj devresinde aranan üç koşul
Güvenilir bir dozaj devresi üç koşulu birlikte sağlar:
- Ölçüm: tanka giren taze su akışı ölçülür; pompa çıkışı yerine bu değer esas alınır.
- Orantılama: pompa hızı akış sinyaline bağlanır, değişken debide sabit oran korunur.
- Geri besleme: dozaj, gerçekten karışmış tank içeriği üzerinden pH ölçümüyle doğrulanır.
Bu üç koşulun herhangi biri eksikse sistem, doğru çalışsa bile yanlış dozaj verebilir.
| Kimyasal | Amaç | Tipik dozaj (sektör referans aralığı) | Çalışma sıcaklığı | Başlıca risk | Kontrol yöntemi |
|---|---|---|---|---|---|
| Sodyum hidroksit (NaOH, kostik) | Etiket kalıntısı ve kapak yapıştırıcısının saponlaştırılması, yüzeyin yağdan arındırılması | 1-3 kg/m³ (1.000-3.000 ppm) | 60-85 °C | Aşırı dozajda PET hidrolizi, özgül viskozite düşüşü, yüzey kazırması | Debiye bağlı dozajlama, 12-13 pH bandı, yüksek-alçak alarm |
| Sodyum karbonat (Na₂CO₃, soda) | Daha yumuşak alkalite, tampon kapasitesi, ön yıkama desteği | 1-3 kg/m³ | 60-80 °C | Sert suda karbonat çökeltisi, ısıtıcıda kireç, yüksek alkalinite yükü | pH kontrolü, sertlik ölçümü, ısıtıcı temizliği |
| Sodyum hipoklorit (NaOCl, klor) | Dezenfeksiyon, koku giderme, hafif ağartma | 100-300 ppm aktif klor | 20-40 °C | Asidik ortamda klor gazı, klorlu organik bileşikler | Ayrı dozlama istasyonu, pH 10,5-11,5, ortam klor ölçümü |
| Yüzey aktif madde ve köpük önleyici | Islatma, etiket parçalarının asılı kalması, köpük kontrolü | 50-300 ppm | 40-70 °C | Köpüğün kurutucuya taşınması, atık suda COD artışı | Antifoam dozajlama, tank gözlemi, numune kontrolü |
| Kireç önleyici (antiscalant) | Sert suda çökelti kontrolü, ısıtıcı veriminin korunması | 50-200 ppm | 60-85 °C | Köpürme, atık suda katı madde, membran tıkanması | Karbonat sertliği ölçümü, ısıtıcı bakımı |
Tablodaki değerler ölçülmüş tek bir hattan alınmış bir veri seti değil, sektör tipik referans aralıklarıdır. Hedef değeri kendi yapıştırıcı ve etiket kalıntısı profilinize göre belirleyin.
Sıcaklık ve temas süresi dozajı nasıl etkiler?
Alkali hidroliz hızı sıcaklığa çok duyarlıdır; sıcaklık her 10 °C arttığında reaksiyon hızı tipik olarak yaklaşık iki katına çıkar. Bu nedenle 60 °C'de 30 dakikalık temizlik ile 80 °C'de 10 dakikalık temizlik, çoğu yapışkan etiket kalıntısı için benzer sonuç verir. Isıtmayı 10 °C artırmak tüketilen NaOH miktarını doğrudan düşürmez; ısıtma yükünü yükseltir. Bu yüzden önce süre, sonra sıcaklık, en son dozaj üzerinden ayar yapmak en ekonomik yoldur.
Isıtma yükü ile su kimyası arasındaki bağ sayısal olarak nettir: 1 m³ suyu 1 °C ısıtmak yaklaşık 1,163 kWh ısı gerektirir. Yıkama suyunu 20 °C'den 80 °C'ye çıkarmak kayıpsız olarak yaklaşık 70 kWh/m³ ısı ister. Gereksiz 10 °C fazla sıcaklık, gereksiz kimyasal tüketimi anlamına gelmez; ısıtma faturasını yükseltir. Hat bazlı enerji ölçümü için kWh/kg enerji tüketiminin nasıl ölçüldüğü başlığındaki yöntem uygulanabilir.
Pratikte izlenen sıralama şöyledir:
- Soğuk ön yıkama (20-25 °C): kum, çakıl ve gevşek etiket parçalarının uzaklaştırılması; bu aşamada kimyasal tüketimi bilinçli olarak sınırlanır.
- Sıcak kostik yıkaması (60-85 °C): yapıştırıcı saponlaştırması ve yüzey yağının uzaklaştırılması; hattın kimyasal kalbi burada oluşur.
- Durulama: yüzeyden taşınan alkali ve kalan kalıntıkların uzaklaştırılması; durulama suyu sıcaklığı düşürülerek ısı geri kazanımı sağlanabilir.
- Ayırma ve sürtünmeli yıkama: etiket ve kapak kalıntılarının mekanik ayrılması. Ince polietilen etiketler kimyasal değil mekanik yolla uzaklaştırılır; bu aşama sürtünmeli yıkama makinesi tarafından yürütülür.
- Son durulama: suyun temiz kalması gereken son bariyer; bu suyun kalitesi, hat içi su geri dönüşümü planında kritik rol oynar.
Soda (Na₂CO₃) ne zaman NaOH yerine tercih edilir?
Sodyum karbonat, aynı pH aralığında NaOH'den daha yumuşak bir alkali sağlar ve suda tampon kapasitesi yüksektir. PET yıkama hattında soda, çoğunlukla sertlik yükü yüksek suda tercih edilir: kalsiyum ve magneyum iyonlarıyla karbonat çökeltisi oluşturur, ısıtıcı üzerinde kireç bırakır ve ısı transferini düşürür. NaOH kullanıldığında sodyum tuzları suda çözünür kaldığı için bu tipik çökelti sorunu oluşmaz; buna karşılık yumuşak alkali, PET üzerinde daha yavaş çalışır.
Saha kararı genellikle akış profiline göre verilir: PET ağırlıklı ve etiket kalıntısı baskın hatlarda kostik, sert su ve karma kirlilik profili olan hatlarda soda, bazı tesislerde ise ikisinin kombinasyonu (soda ile ön yıkama, kostik ile sıcak yıkama) kullanılır.
| Ölçüt | NaOH (kostik) | Na₂CO₃ (soda) |
|---|---|---|
| pH kontrol karakteri | Dik ve keskin; küçük dozaj değişimi pH'ı belirgin kaydırır | Yumuşak ve tamponlu; dozaj hatalarına toleranslı |
| Çökelti riski | Düşük; sodyum tuzları suda çözünür kalır | Orta; sert suda karbonat çökeltisi ve ısıtıcı kireci |
| Yapıştırıcı temizleme gücü | Daha yüksek; ince kalıntı ve kapak yapıştırıcısında belirgin fark | Daha yumuşak; ön yıkama ve hafif kirlilik için yeterli |
| Atık su yükü | COD katkısı yok; nötrleştirme asidi ihtiyacı düşük | COD katkısı yok; alkalinite yükü ve asit ihtiyacı daha yüksek |
| Tipik kullanım | PET ağırlıklı hat, güçlü yapıştırıcı sorunu, yumuşak su | Karma akış, yüksek sertlik, ön yıkama uygulaması |

Aşırı dozaj PET'e nasıl zarar verir?
PET, bazik ortamda katalitik hidrolize uğrar: ana zincirdeki ester bağlarına su molekülünün katılmasıyla zincir kısalır. Zincir kısalmasının ölçülebilir karşılığı özgül viskozite (intrinsic viscosity, IV) düşüşüdür. Şişe tipi PET için hedeflenen IV bant yaklaşık 0,72-0,76 dL/g'dır; 0,68 dL/g altına inildiğinde şişe üretim performansı ve mekanik dayanım gerilir. Yıkama hattı kendisi IV ölçmez; ölçüm, hattan alınan eriyik numunesinde laboratuvar yöntemiyle yapılır. Dozaj şüphesi olan dönemlerde yalnızca granül değil, eriyik numunesi de alınmalıdır.
İkinci etki yüzey kazırmasıdır: yüksek alkalilik, yüksek sıcaklık ve uzun temas süresi PET yüzeyinde pürüzlülük yaratır. Bu hasar görsel değildir ama hata oranını, toz oluşumunu ve sarf maliyetini sessizce artırır. Üçüncü etki ise kostik banyosundan sonra yeterince durulanmamış yüzeylerde kalan alkaliyle kurutucu sıcaklığında devam eden reaksiyondur; bu, sarılaşma (yellowing index) artışı olarak ortaya çıkar.
Uzman notu: Dozaj aşımı çoğu zaman hatanın pH ölçümünden değil, akış ölçerden kaynaklanır. En yaygın sapma, akış ölçerin kireçlenme ve korozyon nedeniyle yavaş yavaş daha düşük okumasıdır. Pompa bu düşük değere göre ayarlanmışsa sistem yavaş yavaş daha az kostik alır ve pH beklenenden düşük seyrelir; ölçer bakımı sonrası düzeltme yapıldığında ise aniden aşırı doz başlar. Çözüm basittir: haftalık olarak pompa debisi kap testi (kova testi) ile doğrulanır, 60 saniyede ölçülen litre değeri saatlik debiye çevrilir ve beklenen kg/saat değeri pH bandıyla karşılaştırılır.
Atık su yönetimi: nötrleştirme, COD ve ağır metaller nasıl ele alınır?
Atık su yönetiminin ilk kuralı akışları ayırmaktır. Temiz son durulama suyu, kostik banyosu ve durulama suyu, ayırma tankı suyu aynı kanalda birleştirilirse, nötrleştirme için harcanan asit, atılan COD ve işletme maliyeti birlikte artar. Hatta üç ayrı çıkış noktası planlanması, atık yükünü düşük maliyetle azaltır.
Nötrleştirmede hedef, deşarj öncesi pH'ın 6-9 bandına indirilmesidir; bu değer işletme içi hedef olarak kullanılır. Asit dozajı pH kontrol döngüsüyle yapılır, derişik asidi tank içine doğrudan boşaltmak doğru değildir. Sülfürik asit ekonomik, hidroklorik asit ise daha yüksek klorür yükü getirdiği için klorür sınırına yakın tesislerde daha az tercih edilir.
COD'nin kaynağı çoğu zaman beklenmedik yerdedir: saf NaOH ve sodyum karbonat tek başına kimyasal oksijen talebi üretmez, çünkü karbon içermez. Yüksek COD; etiket ve yapıştırıcı kalıntıları, yüzey aktif madde içeren köpük önleyiciler ve yağ bulaşmış atıklardan gelir. Bu yüzden COD kontrolünde dozajı düşürmek yerine kirlenme kaynağını baştan azaltmak daha etkilidir.
Ağır metal yükü ise çoğunlukla hammadde kaynaklıdır: geri dönüştürülmüş şişe mürekkebi ve pigmentler, alev geciştirici bileşikler ve kaplama katmanları belirli elementler taşır. Bu nedenle hat açılışından sonraki ilk aylarda yoğun, sonrasında dönemsel numune alma ve laboratuvar analizi yürütülmelidir.
| Parametre | Ölçüm yöntemi | İşletme içi hedef aralığı | Kontrol sıklığı |
|---|---|---|---|
| pH | Çevrim içi pH elektrotu, aylık kalibrasyon | Nötrleştirme sonrası 6-9 | Sürekli izleme, günlük laboratuvar kontrolü |
| Toplam alkalinite | Titrimasyon | İzin limitine göre belirlenen iç hedef | Günlük |
| Kimyasal oksijen talebi (COD) | Seyirli numune, dengeli simülasyon testi | Hat açılışında sabitlenen referans değer | Haftalık |
| Ağır metal (Sb, Pb, Ni, Cd) | Laboratuvar analizi, ICP yöntemi | İzin limitine göre, hat açılışında yoğun izleme | Aylık ve üç aylık |
| Askıda katı madde | Gravimetrik filtre testi | Saha hedefi, numune alma noktası kontrolü | Haftalık |
Deşarj limitleri tesisin konumuna ve alıcı ortama göre değişir. 2026 itibarıyla esas alınan çerçeve ulusal su kirliliği kontrol yönetmeliği ve ilgili yerel su ve kanalizasyon kurumu izinleridir; tablo bir izin listesi değil, işletme içi hedef tablosudur.

Yıkama hattı kurulumunda kimya sistemi nasıl boyutlandırılır?
Hat kurulum aşamasında üç karar baştan verilmelidir: tank hacmi, dozajlama tezgâhı (dosing skid) ve ölçüm noktaları. Tank hacmi hedeflenen temas süresiyle doğrudan ilişkilidir: hacim = debi × süre. Örnek senaryo olarak 6 m³/saat debiyle 20 dakika hedefleyen bir kostik banyosu için 2 m³ net hacim yeterlidir; pompa devresi bu hacmin 5-8 katı olacak şekilde kurgulanır, böylece tank içi sıcaklık ve konsantrasyon dengesi kurulur.
Dozajlama tezgâhında pompa tek yönlü çalışmalı, geri çekiş valfi bulunmalı ve depo tankı seviye sensörüyle izlenmelidir. Kabin, EN 60204-1 acil stop ve kilitleme (LOTO) gerekliliklerine uygun olmalı; kimyasal alan için sızıntı toplama tekniyesi düşünülmelidir. Yıkama hattının hangi modülle başlayıp nasıl büyütüleceği konusu, PET şişe yıkama hattı kurulumu başlığında ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Hattın genel ürün mimarisi için PET şişe yıkama hattı ürün sayfasına, hat seçimi aşamasında ise PET yıkama hattı seçim rehberine bakılabilir.
PET şişe yıkama hattı — kapsamlı ürün ve satın alma rehberi →
Sonuç ve sonraki adım
Buradaki dozaj, sıcaklık ve aralık değerleri sektör tipik referanslarıdır; ölçülmüş tekil makine verisi değildir. Doğru kurgu için kendi hattınızda üç ölçüm yapılmalıdır: kostik banyosuna giren gerçek debi, ortalama tank sıcaklığı ve numune alınan eriyikte özgül viskozite. Bu üç veri, dozaj tablosunu kendi şartlarınıza göre düzeltir. Bu yazı 2026-11 itibarıyla derlenmiştir; yıkama hattı kimyası, yerel su kirliliği mevzuatı ve hammadde profili değiştikçe güncellenecektir. Ücretsiz teknik danışmanlık ve teklif alın →